Việc xử lý tài sản bảo đảm là khâu trọng yếu trong quá trình thu hồi nợ xấu của các tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít trường hợp tài sản thế chấp cho khoản vay tại ngân hàng lại bị kê biên để thi hành một bản án, quyết định khác không liên quan đến khoản nợ. Tình trạng này làm phát sinh xung đột lợi ích giữa các chủ nợ và gây đình trệ việc xử lý nợ của ngân hàng.

Trong bối cảnh Nghị quyết số 42/2017/QH14 đã hết hiệu lực từ ngày 1/1/2024, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng (TCTD) đang được Ngân hàng Nhà nước trình Quốc hội thảo luận đã đề xuất bổ sung quy định mang tính kế thừa và luật hóa nội dung quan trọng từng được ghi nhận tại Điều 7 Nghị quyết số 42/2017/QH14. Đó là việc không áp dụng biện pháp kê biên tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu để thi hành nghĩa vụ dân sự khác.

Theo đề xuất tại Điều 198b của Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các tổ chức tín dụng (phiên bản tháng 3 năm 2025) về Bảo vệ quyền ưu tiên xử lý tài sản bảo đảm: “Các tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu của bên phải thi hành án đang bảo đảm cho nghĩa vụ trả nợ tại tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức mua bán, xử lý nợ không bị kê biên để thực hiện nghĩa vụ khác theo quy định tại Điều 90 của Luật Thi hành án dân sự, trừ trường hợp thi hành bản án, quyết định về cấp dưỡng, bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ hoặc trường hợp có sự đồng ý bằng văn bản của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức mua bán, xử lý nợ."

Có thể hiểu rằng quy định này mang tính chất “định hướng lại thứ tự ưu tiên” trong xử lý tài sản, trong đó tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu được dành riêng để xử lý cho chính khoản nợ đó, không bị can thiệp bởi nghĩa vụ dân sự khác phát sinh độc lập. Trường hợp ngoại lệ (nếu có) sẽ do pháp luật chuyên ngành hoặc cơ quan có thẩm quyền quy định cụ thể.

Lý do bổ sung quy định

Theo bản dự thảo Tờ trình Chính, cơ quan soạn thảo xác định rõ ba động lực chính cho đề xuất này:

• Khôi phục hiệu lực chính sách đã có trong Nghị quyết số 42/2017/QH14, vốn được đánh giá có tác động tích cực trong việc đẩy nhanh xử lý tài sản và thu hồi nợ;
• Giảm thiểu xung đột giữa các chủ thể thi hành án, nhất là trong bối cảnh nhiều vụ việc tồn đọng do chồng chéo nghĩa vụ thi hành;
• Đảm bảo tính ổn định, nhất quán của hệ thống pháp luật về tín dụng và thi hành án, đồng thời tăng khả năng thu hồi tài sản của hệ thống ngân hàng – yếu tố có ý nghĩa lớn trong an toàn tài chính quốc gia.

Đánh giá tác động thực tiễn

Quy định tại Điều 198b, nếu được Quốc hội thông qua, sẽ tạo ra khuôn khổ pháp lý rõ ràng, đặc biệt:

• Làm cơ sở để các cơ quan thi hành án và tòa án không kê biên tài sản bảo đảm của nợ xấu, tránh gây đình trệ xử lý tài sản;
• Tăng tính minh bạch và giảm nguy cơ khiếu kiện liên quan đến thứ tự xử lý tài sản giữa ngân hàng và các bên có bản án khác;
• Khuyến khích tổ chức tín dụng đẩy mạnh xử lý nợ, góp phần làm lành mạnh hóa hệ thống tài chính trong bối cảnh nợ xấu vẫn đang diễn biến phức tạp.

Tuy vậy, cần nhấn mạnh rằng: quy định này chỉ áp dụng đối với khoản nợ xấu theo định nghĩa của Luật Các TCTD và tổ chức tín dụng phải chứng minh tài sản đang được xử lý đúng theo trình tự, thủ tục pháp luật. Quyền ưu tiên xử lý tài sản không phải là “tuyệt đối” mà phải đặt trong khuôn khổ quản lý chặt chẽ và phù hợp với nguyên tắc cân bằng lợi ích các bên.