Sau hơn hai thập kỷ tồn tại, Pháp lệnh Dân số năm 2003 đang chuẩn bị được thay thế bằng một Luật Dân số hoàn toàn mới. Theo nội dung Tờ trình Chính phủ do Bộ Y tế hoàn thiện, dự thảo Luật Dân số sẽ được xây dựng trong năm 2025 và trình Quốc hội tại kỳ họp vào tháng 10 năm 2025.

Việc chuyển từ pháp lệnh sang luật cho thấy mục tiêu quản lý dân số không còn chỉ dừng lại ở kế hoạch hóa gia đình mà sẽ mở rộng sang các vấn đề như: quyền sinh con, chất lượng dân số, cơ cấu dân số, thích ứng với già hóa dân số và giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh.

I. Vì sao cần thay thế Pháp lệnh Dân số 2003?

Cho tới nay, Pháp lệnh Dân số số 06/2003/PL-UBTVQH11 ban hành từ năm 2003 vẫn là văn bản pháp lý điều chỉnh trực tiếp các nội dung về sinh sản, kế hoạch hóa gia đình, cơ cấu và chất lượng dân số. Tuy nhiên, sau hơn 22 năm áp dụng, nhiều nội dung của pháp lệnh này đã trở nên lỗi thời, không còn phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành và bối cảnh thực tiễn.

1.1. Mất cân đối với Hiến pháp và các luật chuyên ngành

Theo nội dung dự thảo Tờ trình, Pháp lệnh Dân số được ban hành trước Hiến pháp 2013, chưa phản ánh đầy đủ các quyền con người, quyền cá nhân trong lĩnh vực dân số, đặc biệt là quyền sinh con, quyền lựa chọn số con và khoảng cách sinh. Bên cạnh đó, pháp lệnh cũng thiếu sự thống nhất với nhiều văn bản luật hiện hành như: Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Trẻ em, Luật Bình đẳng giới, Luật Bảo hiểm xã hội và Luật Khám bệnh, chữa bệnh.

Tờ trình của Bộ Y tế cũng nhấn mạnh Pháp lệnh Dân số không còn đáp ứng được yêu cầu thể chế hóa đầy đủ các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên, đặc biệt là các công ước như ICCPR, CEDAW, CRC.

1.2. Không còn đủ khả năng điều chỉnh thực tiễn dân số

Tình hình dân số hiện nay đã có nhiều biến động so với thời điểm năm 2003. Tờ trình nêu rõ một số vấn đề nổi bật, gồm:

• Mức sinh giảm nhanh và khó phục hồi tại nhiều địa phương. Năm 2024, mức sinh trung bình toàn quốc chỉ còn 1,91 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế.
• Mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn duy trì ở mức nghiêm trọng đặt ra thách thức lớn về cơ cấu dân số tương lai. Theo thống kê do Bộ Y tế báo cáo, tỷ số giới tính khi sinh tại Việt Nam đã vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên từ năm 2006, khi đạt mức 109,8 bé trai/100 bé gái. Con số này tiếp tục tăng lên 112,8 vào năm 2015 và duy trì ở mức 111,4 vào năm 2024.
• Già hóa dân số đang diễn ra nhanh, trong khi các chính sách thích ứng còn chậm.
• Chất lượng dân số chưa cải thiện rõ nét, đặc biệt ở các khu vực khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Trong khi đó, Pháp lệnh Dân số chủ yếu giới hạn ở các nội dung về kế hoạch hóa gia đình, chưa có quy định điều chỉnh phù hợp về cơ cấu, phân bố, chất lượng và phát triển dân số.

II. Dự thảo Luật Dân số có gì mới?

Ngoài mục đích thay thế Pháp lệnh Dân số, dự thảo Luật Dân số lần này dự kiến mở rộng phạm vi điều chỉnh sang các vấn đề về cơ cấu, phân bố, chất lượng dân số và thể chế hóa đầy đủ quan điểm bảo đảm quyền con người trong chính sách dân số.

1. Bảo đảm quyền sinh con, số con và khoảng cách sinh

Một trong những điểm thay đổi căn bản của dự thảo là khẳng định quyền quyết định số con và thời điểm sinh con thuộc về cặp vợ chồng hoặc cá nhân được pháp luật bảo vệ. Đây là sự điều chỉnh quan trọng nhằm bảo đảm quyền cá nhân trong lĩnh vực dân số, phù hợp với tinh thần của Hiến pháp 2013 và các công ước quốc tế.

2. Chính sách điều chỉnh mức sinh linh hoạt theo vùng

Dự thảo Luật Dân số đề xuất chính sách hỗ trợ sinh đủ hai con tại các địa bàn có mức sinh thấp. Một số chính sách nổi bật bao gồm:

• Kéo dài thời gian nghỉ thai sản lên 7 tháng cho phụ nữ sinh con thứ hai (sửa đổi khoản 1 Điều 139 Bộ luật Lao động 2019);
• Ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội;
• Hỗ trợ chi phí chăm sóc con nhỏ và học phí.

3. Tăng cường biện pháp kiểm soát mất cân bằng giới tính

Để giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh, dự thảo tiếp tục cấm các hành vi lựa chọn giới tính thai nhi. Đồng thời, đề xuất tăng mức xử phạt các hành vi vi phạm lên đến 100 triệu đồng, qua đó nâng cao tính răn đe. Nội dung này được Bộ Y tế kiến nghị sửa đổi, bổ sung tại Luật Xử lý vi phạm hành chính hiện hành.

4. Luật hóa các dịch vụ nâng cao chất lượng dân số

Dự thảo dành riêng một chương để quy định các dịch vụ hỗ trợ nâng cao chất lượng dân số như:

• Tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân;
• Tầm soát, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh;
• Chính sách hỗ trợ tiếp cận dịch vụ cho người dân vùng khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số, người thu nhập thấp.

5. Thích ứng với già hóa dân số

Luật Dân số mới cũng định hướng xây dựng hệ thống chính sách chăm sóc người cao tuổi, hỗ trợ mua thẻ bảo hiểm y tế cho người già chưa được bảo hiểm, khuyến khích phát triển mạng lưới dịch vụ lão khoa và điều dưỡng.

III. Dự kiến lộ trình và bước tiếp theo

Theo thông tin từ Tờ trình, Bộ Y tế sẽ tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật Dân số trong năm 2025. Trong thời gian tới, dự thảo sẽ được lấy ý kiến góp ý rộng rãi từ các bộ, ngành, tổ chức xã hội, địa phương và người dân.

Dự kiến, dự án Luật Dân số sẽ được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại kỳ họp Quốc hội thứ 10 vào tháng 10 năm 2025.

Sau khi được Quốc hội thông qua, Luật Dân số sẽ thay thế hoàn toàn Pháp lệnh Dân số năm 2003, tạo cơ sở thống nhất, đồng bộ cho công tác quản lý dân số trong giai đoạn mới.

Caselaw.vn sẽ tiếp tục cập nhật các nội dung chuyên sâu liên quan đến dự thảo Luật này trong các bài viết tiếp theo.

(Bài viết sử dụng thông tin từ bản Tờ trình Chính phủ về dự án Luật Dân số do Bộ Y tế chủ trì xây dựng, đang trong giai đoạn hoàn thiện hồ sơ trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 10/2025.)